Jak wygląda borowik szatański i gdzie go można spotkać?
Borowik szatański (Rubroboletus satanas), znany również jako „szatański grzyb”, to jeden z najbardziej kontrowersyjnych grzybów występujących w europejskich lasach. Jego imponujący wygląd może mylić – przy pierwszym spojrzeniu przypomina bowiem jadalne borowiki, zwłaszcza borowika szlachetnego. Kapelusz ma zwykle barwę białawą do jasnobeżowej, czasem delikatnie szarawą, o średnicy sięgającej nawet 30 cm. Pod kapeluszem znajduje się hymenofor rurkowy, którego rurki są intensywnie czerwone, podobnie jak trzon, zdobiony charakterystyczną siateczką – te barwy są jednak sygnałem ostrzegawczym.
Grzyb ten rośnie zazwyczaj w ciepłych, wapiennych lasach liściastych, najczęściej pod dębami i bukami. Jego stanowiska znajdują się głównie w Europie Południowej, ale również w cieplejszych rejonach Polski – szczególnie na południu kraju. Spotkanie borowika szatańskiego należy jednak do rzadkości, gdyż jest on grzybem chronionym i zagrożonym wyginięciem w wielu krajach.
Czy borowik szatański jest trujący? Rozprawiamy się z mitami
To właśnie pytanie nurtuje najczęściej miłośników grzybobrania: czy borowik szatański jest naprawdę śmiertelnie trujący? Odpowiedź nie jest wcale jednoznaczna. W starszej literaturze borowika szatańskiego określano jako skrajnie toksycznego, porównywanego nawet do muchomora sromotnikowego. Dziś jednak wiadomo, że jego toksyczność jest znacznie mniejsza, a spożycie niewielkiej ilości surowego grzyba najczęściej kończy się jedynie dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi, takimi jak wymioty, biegunka czy bóle brzucha.
Warto jednak zaznaczyć, że borowik szatański zawiera muskarynę i inne związki toksyczne, które w surowej postaci mogą działać drażniąco. Co istotne, gotowanie zmniejsza zawartość toksyn, dlatego w krajach bałkańskich czy we Włoszech – gdzie ten grzyb był dawniej jedzony po obróbce termicznej – nie zawsze kończyło się to zatruciem. Mimo to w Polsce zdecydowanie zaleca się unikanie tego gatunku w kuchni i niezbieranie go w celach konsumpcyjnych.
Dlaczego borowik szatański ma tak złą reputację?
Skąd zatem jego demoniczna nazwa i opinia „najgroźniejszego borowika”? Historia tej złej sławy sięga przełomu XIX i XX wieku, gdy pojawiły się pierwsze doniesienia o zatruciach po spożyciu tego grzyba. Wynikały one głównie z niewłaściwego rozpoznania gatunku i spożycia go w surowej postaci. W wielu przypadkach ciężkie objawy żołądkowe i odwodnienie pacjentów wystarczały, by przypisać grzybowi miano silnie trującego.
Nazwa „szatański” była więc ostrzeżeniem – przyciągała uwagę i miała zniechęcać do zbierania i jedzenia grzyba o tajemniczym, jaskrawym wyglądzie. Dziś, mimo że wiemy o nim więcej, legenda borowika szatańskiego wciąż żyje. W popkulturze, literaturze i mitologii grzyb ten bywa symbolem tego, co zakazane, niebezpieczne i nieprzewidywalne.
Jak odróżnić borowika szatańskiego od jadalnych borowików?
Jednym z największych zagrożeń dla grzybiarzy – zwłaszcza początkujących – jest pomylenie borowika szatańskiego z innymi, jadalnymi gatunkami borowików. Szczególnie łatwo o pomyłkę z borowikiem ceglastoporym (Neoboletus luridiformis) czy borowikiem sosnowym (Boletus pinophilus), które mają podobne cechy: czerwone rurki i zabarwiony trzon.
Najłatwiejszy sposób na rozpoznanie to zapach i lokalizacja. Borowik szatański wyróżnia się nieprzyjemnym, gnilnym zapachem. Dodatkowo zazwyczaj rośnie na glebach wapiennych, podczas gdy inne gatunki preferują gleby kwaśne. Warto również pamiętać, że szatański borowik nie sinieje po przecięciu, w przeciwieństwie do wielu innych borowików o czerwonych porach – to cenna wskazówka w terenie.
Czy borowik szatański podlega ochronie w Polsce?
Tak, borowik szatański jest od wielu lat objęty częściową ochroną gatunkową w Polsce. W praktyce oznacza to, że nie wolno go zbierać, niszczyć ani przemieszczać bez odpowiednich zezwoleń. Celem ochrony jest zachowanie różnorodności biologicznej i niedopuszczenie do wyginięcia tego unikalnego organizmu.
Warto pamiętać, że obecność borowika szatańskiego świadczy o dobrym stanie środowiska leśnego – preferuje on bowiem siedliska stare i nienaruszone przez człowieka. Spotkanie go podczas wyprawy do lasu powinno być raczej powodem do entuzjazmu i pogłębienia wiedzy mykologicznej, niż chęcią wzięcia go do koszyka.
Co zrobić, jeśli znajdziesz borowika szatańskiego?
Jeżeli podczas grzybobrania natkniesz się na borowika szatańskiego, najważniejsze to zachować ostrożność i nie zbierać go. Zrób zdjęcie, zanotuj lokalizację i – jeśli masz taką możliwość – zgłoś obserwację do jednego z portali przyrodniczych, takich jak Grzyby.pl. Twoje zgłoszenie może pomóc w badaniach nad rozmieszczeniem tego rzadkiego grzyba.
Dzięki takim działaniom wspomagasz naukowców i przyczyniasz się do ochrony bioróżnorodności. Nie zapominaj też, że borowik szatański jest jednym z nielicznych grzybów, które potrafią zrobić tak wielkie wrażenie – zarówno przez swój wygląd, jak i historię pełną niesłusznych oskarżeń o bycie morderczym toksynem.
Cześć, nazywam się Marcel i od lat pasjonuję się tematyką wnętrz, ogrodów i szeroko pojętego designu. Na moim blogu znajdziecie wiele ciekawych inspiracji oraz pomysłów.
